Bij een rapport gaat de controle meestal naar de bevindingen. Kloppen de cijfers, staan de bronnen goed, is de analyse zuiver? Daar wordt hard aan gewerkt. De aanbeveling krijgt een leesronde, en die gaat over de vraag of ze redelijk klinkt.
Redelijk klinken is iets anders dan gedragen worden. Een aanbeveling is geen samenvatting van de bevindingen. Het is een stap van dit is zo naar doe dit, en in die stap zit altijd iets wat in geen enkele bevinding staat: een aanname over wat werkt, over wie het kan uitvoeren, over wat het kost.
Dat is op zich geen fout. Een aanbeveling hoort een oordeel te zijn. Het wordt een fout zodra het oordeel zich voordoet als bevinding.
Waarom AI dit verscherpt
Een taalmodel schrijft de stap vloeiend. Uit drie bevindingen rolt een aanbeveling die er logisch uitziet, zonder naad.
Er is onderzoek naar hoe modellen met bereik omgaan, al ging dat over samenvattingen en niet over aanbevelingen. Uwe Peters en Benjamin Chin-Yee vergeleken 4.900 samenvattingen van wetenschappelijke teksten, gemaakt door tien veelgebruikte taalmodellen, met het origineel. De meeste modellen trokken de conclusies breder dan de bron, ook als ze uitdrukkelijk om nauwkeurigheid werden gevraagd. Een aanbeveling lijkt op een conclusie met een werkwoord erbij. Daar is het onderzoek niet op gedaan, dus je moet het niet als bewijs lezen. Als aanleiding om extra goed te kijken voldoet het wel.
Welke fase dit is
SEAL beschrijft de vier fasen die kenniswerk doorloopt: Source, Edit, Approve, Launch. In elke fase kan de herleidbaarheid van een bron verloren gaan, en de zwakste fase bepaalt wat het werk waard is.
Dit is een probleem van Edit. De vraag van die fase is: dekt de bron de tekst na bewerking nog? Bij een aanbeveling zijn de bevindingen de bron. De tekst is de aanbeveling zoals ze in de samenvatting, de bestuurlijke brief of het slotwoord belandt.
Dat laatste wordt vaak vergeten. Een aanbeveling die in het rapport nog netjes aan twee bevindingen hangt, verschuift in de managementsamenvatting, wordt in de brief aan de raad ingekort en staat in de presentatie nog als één zin. Elke stap is een bewerking, en elke bewerking kan de aanbeveling breder of stelliger maken.
De draagtabel
Maak een tabel met vier kolommen en zet er elke aanbeveling in.
- Aanbeveling
- Gedragen door
- Bereik van die bevindingen
- De sprong
Gedragen door zijn de bevindingen waarop de aanbeveling rust, met nummer. Kun je er geen aanwijzen, dan is het een mening. Dat mag, mits het er staat.
Bereik is wat die bevindingen dekken: welke groep, welke plaats, welke periode.
De sprong is wat de aanbeveling meer zegt dan de bevindingen. Schrijf hem in één zin op. Lukt dat niet, dan is dat de reden dat de aanbeveling niet te controleren is.
Een verzonnen voorbeeld:
- Bevinding 1: "Van de twaalf gemeenten die we spraken, melden er negen dat de intake het langst duurt."
- Bevinding 2: "In twee dossiers kreeg een inwoner dezelfde vraag drie keer."
- Aanbeveling: "Voer in alle gemeenten één digitale intake in."
- Bereik: twaalf gemeenten die we spraken, niet alle.
- De sprong: dat een digitale intake de duur verkort, en dat dat voor alle gemeenten geldt.
De bevindingen zeggen iets over wat traag is. De aanbeveling zegt iets over wat helpt. Dat is een ander soort bewering, en zonder tweede bron of eigen oordeel dat erbij staat is ze niet gedekt.
Drie toetsen
1. Schrap de bevinding. Haal bevinding 1 weg en lees de aanbeveling opnieuw. Staat ze er nog? Dan rust ze op iets anders. Dat kan vakkennis of ervaring zijn, en dan hoort dat erbij te staan. Bij de Deloitte-zaak in Australië liet het ministerie weten dat de kern van het rapport overeind bleef en dat de aanbevelingen niet veranderden, nadat de verzonnen verwijzingen eruit waren. Dat kan kloppen. Maar de vraag die het oproept, geldt voor elk rapport: welke bron droeg welke aanbeveling?
2. Kloppen de bevindingen, en kan de aanbeveling toch verkeerd zijn? Als het antwoord ja is, is er een sprong. Zoek hem.
3. Wie heeft de sprong gemaakt? Een mens die er vakkennis voor heeft, of een tekstvoorstel dat niemand heeft getoetst? In TRACES is dat de laag Approval: een mens bevestigt inhoudelijk, en de bevestiging ligt vast. Een tikfout herstellen vraagt geen vakinhoudelijk oordeel, een aanbeveling herschrijven wel.
Wat het oplevert
Een rapport met een draagtabel is lastiger te schrijven en veel makkelijker te verdedigen. Als de opdrachtgever vraagt "waarom adviseren jullie dit?", ligt het antwoord er: deze twee bevindingen, dit bereik, en dit is ons oordeel. Het oordeel staat er als oordeel. Dat is waar een opdrachtgever voor betaalt.
Wat je deze week kunt doen
- Pak het laatste rapport en schrijf de aanbevelingen onder elkaar.
- Zet er per aanbeveling de bevindingen bij die haar dragen, met bereik.
- Schrijf per aanbeveling de sprong op, in één zin.
- Markeer de aanbevelingen waarvoor je geen bevinding kunt aanwijzen, of waarvan de sprong breder is dan het bereik.
- Laat de maker bij die aanbevelingen opschrijven waar het oordeel vandaan komt, en vraag wie het heeft getoetst.
Het aantal aanbevelingen waarvan de sprong groter is dan de bevindingen, is jullie lek bij Edit.
Bronnen
- Peters, U. & Chin-Yee, B. (2025). Generalization bias in large language model summarization of scientific research. Royal Society Open Science. arxiv.org/abs/2504.00025
- Cyber Daily (2025). Deloitte to refund government after using AI in $440,000 report. cyberdaily.au