Een lezer meldt dat in het artikel "2,4 miljoen euro subsidie" had moeten staan, en niet "24 miljoen". De eindredacteur kijkt in het rapport, ziet dat de lezer gelijk heeft, en past het artikel aan. Binnen een kwartier staat er een correctie onder. Klaar, denkt iedereen.
Behalve dat hetzelfde cijfer ook in de nieuwsbrief van dinsdag staat, in drie socialposts, in de samenvatting die de app bovenaan toont, in de Engelse versie en in het draaiboek van de podcast. Die weet niemand meer. Niet omdat iemand slordig is, maar omdat het artikel nooit is bijgehouden als bron van al die andere uitingen.
(Het voorbeeld is verzonnen. Het mechanisme is dat niet.)
De echte oorzaak
Een correctie komt binnen op de plek waar de fout werd opgemerkt, en wordt daar doorgevoerd. Maar een fout die in de bron zit, of in het eerste artikel, verspreidt zich bij elke afgeleide tekst. Elke nieuwe versie is een kopie met een eigen leven: een andere tool, een ander kanaal, vaak een andere medewerker.
AI maakt dat sneller erger. Als een model van één artikel in een minuut vijf uitvoeringen maakt, ontstaan er ook vijf plekken waar dezelfde bewering staat, in net wat andere woorden. Dat is het hele nut van de tool, en tegelijk het probleem bij een correctie.
Dat leidt tot twee gebruikelijke noodgrepen, en geen van beide werkt.
Zoeken op het cijfer. "24 miljoen" vind je. "Ruim twintig miljoen" niet, en "€ 24 mln" evenmin. In de samenvatting staat misschien alleen "een forse subsidie". In de Engelse versie staat "24 million", en in het draaiboek "vierentwintig miljoen". Wie zoekt op de vorm van de fout, vindt hooguit de helft.
Rondmailen. "Let op, het bedrag klopte niet, kijk even of het bij jou ook staat." Dat werkt zolang het team klein is en iedereen zich herinnert wat hij gemaakt heeft. Bij een nieuwsbrief die een freelancer samenstelt en een social-account dat een stagiair beheert, werkt het niet.
Welke fase dit is
SEAL beschrijft de vier fasen die kenniswerk doorloopt: Source, Edit, Approve, Launch. In elke fase kan de herleidbaarheid van een bron verloren gaan, en de zwakste fase bepaalt wat het werk waard is.
Dit speelt bij twee fasen tegelijk. Bij Edit, waar de vraag is of de bron de tekst na bewerking nog dekt. Zodra de bron verandert, dekt hij de afgeleide teksten niet meer, ook al is er aan die teksten niets gewijzigd. En bij Launch, want een vrijgave geldt alleen zolang tekst en bron ongewijzigd blijven. Een correctie in de bron maakt elke eerdere vrijgave van wat erop rust ongeldig, vanzelf. Alleen weet niemand dat, omdat nergens staat wat erop rust.
Daar zit de kern. Wat niemand kan reconstrueren, kan niemand corrigeren. Een redactie die vooraf niet heeft vastgelegd waar een bewering terechtkomt, kan achteraf niet zeggen waar hij nu staat.
Het gereedschap: een correctielijst, aangelegd bij het publiceren
Geen database, geen nieuw systeem. Een tabel met een rij per bewering die telt: cijfers, namen, data, citaten, conclusies. Niet elke zin, alleen wat een correctie waard zou zijn.
- Bewering: Subsidie: € 2,4 miljoen
- Bron: Evaluatierapport, p. 14
- Waar gebruikt: Artikel (site), nieuwsbrief 12 okt, 3 socialposts, app-samenvatting, EN-versie, podcastdraaiboek
- Wie: Redactie
- Doorgevoerd: …
- Opnieuw goedgekeurd: …
Het werkt alleen onder één voorwaarde: de kolom "Waar gebruikt" wordt gevuld op het moment dat een uiting de deur uitgaat, niet op het moment dat er een correctie nodig is. Dan kost het een regel per uiting. Achteraf kost het een middag graafwerk, en dan nog met gaten.
Bij een correctie loop je de rij van links naar rechts langs:
- Controleer de bron. Staat het in het origineel zoals de lezer zegt? Pas daarna wijzig je iets.
- Pak elke plek uit de kolom "Waar gebruikt". Verander het cijfer in elke uiting, ook in die ene die "toch niemand meer leest".
- Laat de afgeleide teksten opnieuw goedkeuren. Dat betekent niet dat het hele stuk opnieuw gelezen wordt. Het gaat om die ene passage, naast de bron. Een goedkeuring hangt aan de passage waarop die slaat, en de passage is veranderd.
- Noteer de datum en wie het deed. Zo kun je ook de volgende lezer of de volgende klager laten zien wat er gebeurd is.
- Meld de correctie waar de fout stond. Een rechtzetting alleen onder het artikel haalt de nieuwsbrief niet in.
Wat AI hierbij helpt, en wat niet
Een model is nuttig bij het zoeken naar kandidaten: "laat zien waar in deze twaalf teksten het subsidiebedrag of een omschrijving ervan voorkomt." Het vindt "een forse subsidie" waar een zoekopdracht stopt. Maar een model dat zegt "ik heb alles gevonden" bewijst niets, want zoeken alleen kan afwezigheid nooit aantonen. Wat het model vindt, is een lijst om na te lopen. Wat het niet vindt, blijft onbekend.
Voor het aanleggen van de lijst zelf is een systeem het sterkst waarin de afgeleide tekst zijn bron kent. In TRACES, het model waarmee je een AI-systeem toetst, heet die laag Trail: het systeem legt vast welke bewering op welke bron rust, als bijproduct van het werk. Het spoor ontstaat dan zonder dat iemand een tabel bijhoudt, en een correctie in de bron wijst direct de uitingen aan die erop rusten. Is dat systeem er niet, dan doet de tabel hierboven het werk, met de hand.
Wat moeilijk blijft
Twee dingen blijven lastig, en het is eerlijker dat te zeggen.
Eerst: uitingen buiten je eigen beheer. Een bericht dat een ander overnam of een screenshot die rondgaat, haal je er niet meer uit. Voor die gevallen blijft alleen een openbare rechtzetting over, op de plek waar jullie wel zeggenschap hebben.
En de gewoonte. Een lijst die alleen bij correcties bovenkomt, wordt niet bijgehouden. De lijst werkt als hij onderdeel is van publiceren: zonder ingevulde rij geen vrijgave voor een uiting met een cijfer erin.
Wat je deze week kunt doen
- Pak de laatste correctie die jullie hebben doorgevoerd. Probeer in een kwartier alle uitingen te vinden waarin dezelfde bewering stond. Tel hoeveel er zijn, en hoeveel de correctie bereikte.
- Maak de tabel hierboven aan, op papier of in een spreadsheet, met de zes kolommen.
- Vul hem voor de beweringen in het stuk dat nu in de maak is. Alleen de beweringen die ertoe doen.
- Spreek af dat een uiting met een cijfer, naam of citaat niet de deur uitgaat zonder rij in de lijst.
Het verschil tussen wat de correctie bereikte en wat ze had moeten bereiken, is jullie lek tussen Edit en Launch.